History of Khandoba Temple in Satara Village Revived

Chhatrapati Sambhajinagar, Aug. 9: Khandoba Temple in Satara village is a revered shrine and beloved deity for lakhs of devotees. Although the temple, established by Punyashlok Ahilyabai Holkar, is renowned far and wide, many people often do not get an opportunity to visit it. Senior citizens and history enthusiasts were introduced to the history of the temple, legends associated with it and its major festivals through a special Heritage Walk organized by Shaharnama. The temple is regarded as the seventh among the twelve important shrines of Khandoba.

The fourth Heritage Walk by Shaharnama was organized at the renowned Khandoba Temple in Satara village. This edition of the walk was specially dedicated to senior citizens, who participated in large numbers. The initiative was jointly organized by the Department of History and Archaeology, MGM University; Aakhyan Foundation; Garware Community Centre; Rotary Club of Chhatrapati Sambhajinagar East; AdGuide Media Pvt. Ltd.; and the Ministry of Tourism, Government of India.

Historian Umesh Patwardhan and archaeologist Ashutosh Patil guided the participants during the walk. The Heritage Walk began at the Dandekar Wada, located close to the temple. Varsha Dandekar, Ashish Dandekar and Sandeep Dandekar were present on the occasion. Sandeep Dandekar spoke about the famous Ganesh idol housed in the wada.

The Dandekar Wada houses a Peshwa-era Ganesh idol with the trunk turned towards the right. The idol was originally entrusted to Narayan Dixit, who was a jagirdar at the time. Worship of a right-trunk Ganesh idol requires strict adherence to rituals and discipline. For certain reasons, the idol was later handed over by the Dixit family to the ancestors of the Dandekars. Since then, six generations of the Dandekar family have continued to worship the idol. Sandeep Dandekar said that the wada is believed to be around 300 years old.

He further explained that during the time of Narayan Dixit, the Khandoba Temple was located at Kadepathar in the nearby Kaas region, which is considered the original shrine. Narayan Dixit would regularly travel to Kadepathar to worship the deity. According to the legend, his unwavering devotion led him to believe that the deity had instructed him to bring the temple down from the hill, resulting in the establishment of the present Khandoba Temple.

Every year, the idols from the Khandoba Temple are brought to the Dandekar Wada, where rituals and worship are performed before the idols are ceremonially taken back to the temple. After visiting the beautiful Ganesh stepwell in the village, an aarti was performed at the Khandoba Temple.

Historian Umesh Patwardhan also stated that the Ganesh idol at Dandekar Wada is believed to have been worshipped by Peshwa Bajirao I. He said that the present Khandoba Temple was built by Ahilyabai Holkar around 1766, while the original temple is located at Kadepathar and is also architecturally magnificent.

Temple priest Vishal Dhumal narrated various legends associated with the temple. He explained that the Khandoba Temple houses idols of Khandoba and Mhalsa Devi, while the temple at Kadepathar has idols of Mhalsa and Banai Devi, which is one of its distinctive features.

He further informed the participants that Champashashti, Bangar Sat, Paush Purnima, Chaitra Purnima and the Kadepathar Yatra are among the important festivals associated with the temple.

The Heritage Walk concluded with a traditional Gondhal performance based on the legends of Khandoba. The Shaharnama team appealed to citizens to visit and explore heritage sites within their own city and help keep history alive. While people often travel across the world, the city itself is home to beautiful heritage sites that deserve to be explored and preserved. The senior citizens particularly enjoyed the experience of learning about the history and traditions associated with Khandoba Temple.

Director of Garware Community Centre Sunil Sutawane and Ramakant Rautalle, senior tourism officer Snehal Patil from the Ministry of Tourism, Director of MGM Science Centre Srinivas Aundhkar, President Pragatishil Senior Citizens Charitable Organization Pramod V. Bhende and team, Rajshree Agrawal, Khandoba Temple Secretary Sahebrao Palaskar and local resident Vijay Sonawane were present on the occasion.

 ----------------------------------------

‘शहरनामा’ तर्फे खास ज्येष्ठ नागरिकांना समर्पित हेरिटेज वॉक

सातारा गावातील खंडोबा मंदिराच्या इतिहासाला उजाळा

छत्रपती संभाजीनगर, दि.९ : सातारा गावातील खंडोबा मंदिर हे लाखो लोकांचे लाडके दैवत व श्रद्धास्थान. पुण्यश्लोक अहिल्याबाई होळकरांनी स्थापन केलेल्या या मंदिरांची ख्याती सर्वदूर असली तरी बरेचदा या मंदिरात येणे होत नाही.‌ खंडोबाच्या बारा स्थानांपैकी सातवे स्थान म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या खंडोबा मंदिराचा इतिहास, म़ंदिराशी संबंधित आख्यायिका आणि इथले मुख्य सणांशी नव्याने परिचय करून देणारी माहिती शहरानामाच्या हेरिटेज वॉकमध्ये ज्येष्ठ नागरिक व इतिहास प्रेमींना मिळाली.

शहरनामाचा चौथा हेरिटेज वॉक सातारा गावातील प्रसिद्ध खंडोबा मंदिरात घेण्यात आला. विशेष म्हणजे यावेळचा वॉक खास ज्येष्ठ नागरिकांसाठी समर्पित असल्याने यावेळी ज्येष्ठ नागरिक मोठ्या संख्येने उपस्थित होते. इतिहास व पुरातत्व विभाग, एमजीएम विद्यापीठ, आख्यान फाऊंडेशन, गरवारे कम्युनिटी सेंटर, रोटरी क्लब ऑफ छत्रपती संभाजीनगर ईस्ट आणि अॅडगाइड मीडिया प्रा. लि. व भारत पर्यटन, पर्यटन मंत्रालय, भारत सरकार यांनी मिळून हा उपक्रम घेतला.

इतिहास अभ्यासक उमेश पटवर्धन, पुरातत्वविद आशुतोष पाटील यांनी यावेळी मार्गदर्शन केले. हेरिटेज वॉकची सुरवात मंदिरापासून अगदी जवळच असलेल्या दांडेकरांच्या वाड्यापासून झाली.‌ यावेळी वर्षा दांडेकर, आशिष दांडेकर व संदीप दांडेकर उपस्थित होते. संदीप दांडेकर यांनी इथल्या प्रसिद्ध गणपती मूर्तीची माहिती दिली. दांडेकरांच्या वाड्यात पेशवेकालीन  पुजेतील उजव्या सोंडेचा गणपती आहे. हा गणपती यथील नारायण दीक्षितांकडे सोपवण्यात आला. दीक्षित हे त्या वेळचे जहागिरदार होते. उजव्या सोंडेचा गणपतीची पुजा मोठ्या शिस्तीत व नेमाने करावी लागते. काही कारणांनी दिक्षितांकडून हा गणपती दांडेकरांच्या पूर्वजांकडे सुपूर्द करण्यात आला. तेव्हापासून दांडेकरांच्या सहा पिढ्या या गणपतीची पुजा करतात. त्यांचा वाडा तब्बल तीनशे वर्षे जुना मानला जातो, असे संदीप दांडेकर म्हणाले.‌ नारायण दिक्षितांच्या काळात खंडोबा मंदिर म्हणजे इथल्याच कास पठारावरील खंडोबा मंदिर होते. त्यालाच मूळ मंदिर मानले जाते. नारायण दिक्षित कडेपठार जावून देवाची पुजा करायचे. त्यांची निस्सिम भक्त त्यांना बघून त्यांना देवानेच मंदिर खाली आणायला सांगितले व आजचे खंडोबा मंदिर स्थापन झाले, अशी माहिती त्यांनी दिली. दरवर्षी खंडोबा मंदिरातील प्रतिमा दांडेकर वाड्यात आणल्या जातात.‌ विधीवत पुजा झाल्यावर त्या पुन्हा मंदिरात आणल्या जातात. त्यानंतर गावातीलच देखण्या गणपती बारव पाहिल्यावर खंडोबा मंदिरात आरती झाली.‌ यावेळी उमेश पटवर्धन यांनीही दांडेकर वाड्यातील गणपती मूर्ती ही पहिल्या बाजीराव पेशवे या़च्या पुजेतील मूर्ती असल्याचे सांगितले.‌ आत्ताचे खंडोबा मंदिर हे अहिल्याबाई होळकरांनी १७६६ घ्या आसपास बांधले असल्याचे सांगितले.‌ मूळ मंदिर कडेपठारवर असून तेही मंदिर अतिशय अप्रतिम आहे, असे ते म्हणाले. मंदिराचे पुजारी विशाल धुमाळ यांनी मंदिराशी संबंधित आख्यायिका सांगितली. खंडोबा मंदिरात खंडोबा व म्हाळसा देवी असतात. पण कडेपठारावरील मंदिरात म्हाळसा व बाणाई देवी आहे.‌ हे सुद्धा कडेपठारावरील मंदिराचे वैशिष्ट्य आहे. खंडोबा मंदिरात चंपाषष्ठी, बांगर सट, पौष पौर्णिमा, चैत्र पौर्णिमा आणि कडेपठार यात्रा महत्त्वाचे सण असतात अशी माहिती दिली. हेरिटेज वॉकचा समारोप खंडोबाच्या आख्यानावर आधारित गोंधळाने झाला. एकीकडे जगभ्रमंती आणि दुसरीकडे आपल्याच शहरातील देखणे वारसास्थळ. आपण आपल्याही वारसा स्थळांना भेट देऊन इतिहास जिवंत ठेवायला हवा, असे आवाहन टीम शहरनामाने यावेळी केले.‌ तर खंडोबा मंदिराचा इतिहास जाणून घेत ज्येष्ठ नागरिकही मंदिरात रमले होते. 

यावेळी गरवारे कम्युनिटी सेंटरचे संचालक सुनील सुतवणे व रमाकांत रौतल्ले, भारत पर्यटन विभागाच्या वरिष्ठ अधिकारी स्नेहल पाटील यांच्यासह एमजीएम विज्ञान केंद्राचे संचालक श्रीनिवास औंधकर, प्रगतशील ज्येष्ठ नागरिक सेवाभावी संस्थेचे अध्यक्ष प्रमोद व भेंडे व टीम, राजश्री अग्रवाल, खंडोबा मंदिराचे सचिव साहेबराव पळसकर, स्थानिक विजय सोनवणे उपस्थित होते.